Simpel · Gecompliceerd · Complex
Drie woorden die op elkaar lijken, maar bij drie verschillende manieren van denken horen.
Het verschil tussen simpel, gecompliceerd en complex lijkt klein, maar het bepaalt mede hoe we in de zorg over problemen denken en welke methoden daarbij passen.
Simpel is wat in de natuurkundeles van klas 4 nog overzichtelijk was. Als je een blok duwt, beweegt het; duw je harder, dan beweegt het sneller. Draai je een kraan open, dan stroomt het water. Oorzaak en gevolg zijn helder en ongeveer lineair met elkaar verbonden: meer van het een geeft meer van het ander.
Gecompliceerd is een uurwerk, een vliegtuig of een dieselmotor: veel onderdelen, maar voorspelbaar voor wie de regels kent. Je kunt het geheel uit elkaar halen, elk onderdeel bestuderen en het weer in elkaar zetten zonder dat de logica verloren gaat. Het geheel is hier de som van de delen, en oorzaak en gevolg blijven in principe te achterhalen.
Complex is van een andere orde. Ook hier zijn er veel onderdelen, maar die beïnvloeden elkaar op niet-lineaire manieren, en uit die wisselwerking ontstaan eigenschappen die niet uit de optelsom van de onderdelen te voorspellen zijn. Voorbeelden zijn een mier in een mierenhoop, een neuron in een hersengebied of een mens in een sociaal systeem. Wie zo'n systeem uit elkaar haalt, houdt iets in handen dat niet meer leeft.
Wat dit betekent voor de psychologie
Van der Maas (2024) plaatst de psychologie duidelijk in de derde categorie. Een vreesreactie kan leiden tot vluchten, maar ook tot aanvallen. Of een prikkel als bedreigend wordt ervaren, hangt af van de context, van de toestand van de persoon en van diens geschiedenis, en kan zelfs van seconde tot seconde verschillen. Een rustige situatie kan bovendien plotseling omslaan in paniek, zonder dat de prikkel zelf wezenlijk is veranderd.
"In de psychologie zijn oorzaak-en-gevolg-relaties zelden eenvoudig, en effecten zijn vaak niet-lineair." (Van der Maas, 2024)
Dat heeft gevolgen. In de GGZ hebben we veel diagnostische en behandelmethoden ontwikkeld die impliciet uitgaan van een gecompliceerd model: alsof we onderdelen los van elkaar kunnen aanpakken en de optelsom van interventies vanzelf tot herstel leidt. Voor sommige problemen werkt dat redelijk. Bij veel andere, zoals depressie, angst, persoonlijkheidsproblematiek, eetstoornissen en verslaving, lijkt het maar ten dele te werken. Dat ligt naar ons idee niet zozeer aan de kwaliteit van de methoden als wel aan het type systeem dat we behandelen: een complex en geen gecompliceerd systeem.
Andere methoden bij een ander type systeem
Werken met complexe systemen vraagt om andere methoden: patronen over de tijd meten, overgangen herkennen, context als vanzelfsprekend onderdeel van de behandeling meenemen, en aanvaarden dat uitproberen en bijsturen geen teken van onprofessionaliteit zijn, maar van een passende omgang met een systeem dat zich niet laat ontleden.
Dit onderscheid maken is ook een vorm van professionele bescheidenheid. Het hoeft niet tot moedeloosheid te leiden: een complex systeem kunnen we wel degelijk beïnvloeden, alleen niet voorspellen of besturen zoals een gecompliceerd systeem. Het is, met een knipoog, werken met een systeem dat terugpraat.