Controleparameter
Het beeld van een knop waaraan gedraaid wordt: de controleparameter is niet de uitkomst zelf, maar een voorwaarde die bepaalde uitkomsten mogelijk maakt.
Een controleparameter bepaalt welk dynamisch patroon een systeem aanneemt. Hij is niet zelf het patroon; wel kan een verandering van de controleparameter het ene patroon in het andere doen omslaan wanneer een kritische drempel wordt overschreden.
In thermodynamisch open systemen verwijst de controleparameter doorgaans naar de toevoer van energie: de mate waarin een systeem wordt geactiveerd of, in psychologische termen, gemotiveerd. In algemenere zin beïnvloedt hij de wisselwerking tussen de onderdelen van een systeem. Een kleine verandering heeft vaak weinig effect, maar voorbij een bepaald punt kan een kleine verdere verandering het systeem vrij plotseling in een nieuwe toestand brengen. Een vertrouwd voorbeeld is water, dat bij toenemende temperatuur lang vloeibaar blijft en bij honderd graden (op zeeniveau) overgaat in damp. De temperatuur is hier de controleparameter, de aggregatietoestand het patroon.
Waarom we het in de GGZ voorzichtig formuleren
In psychologische systemen hebben we, anders dan in de natuurkunde, zelden directe toegang tot de controleparameters. We kunnen ze niet met een knop instellen. Daarom wordt in de klinische context vaak liever gesproken van een ordeovergang dan van een faseovergang in strikte zin. Het verschijnsel lijkt verwant, maar deze formulering erkent dat we de onderliggende parameter meestal niet in handen hebben.
Toch is het begrip ook hier verhelderend, omdat het de aandacht verlegt van de uitkomst naar de voorwaarden. Factoren die in een behandeling als controleparameter zouden kunnen werken, zoals veiligheid, betekenis, activering en de kwaliteit van de werkrelatie, laten zich niet rechtstreeks naar een gewenste eindtoestand sturen. Wel kunnen ze zo worden beïnvloed dat een herordening waarschijnlijker wordt. Naar onze indruk is dit een van de bruikbaarste inzichten die de complexiteitswetenschap de praktijk te bieden heeft.