Vlindereffect
Waarom kleine verschillen grote gevolgen kunnen hebben, en waarom voorspellingen op lange termijn daardoor een grens kennen.
Het vlindereffect staat voor de gevoelige afhankelijkheid van de ontwikkeling van een systeem van zijn beginvoorwaarden, of van kleine afwijkingen onderweg, of die nu voortkomen uit interne schommelingen of uit invloeden van buitenaf. Deze gevoeligheid begrenst elke voorspelling op lange termijn en is een kenmerkende eigenschap van niet-lineaire, "chaotische" systemen.
De naam gaat terug op de meteoroloog Edward Lorenz. Hij ontdekte dat een minieme afronding in zijn weermodel na verloop van tijd tot een heel ander verloop leidde, alsof de vleugelslag van een vlinder weken later een storm aan de andere kant van de wereld kon beïnvloeden. Dat is niet omdat de vlinder de storm "veroorzaakt", maar omdat in een gevoelig systeem het kleinste verschil zich gaandeweg kan vergroten.
Bescheidenheid over voorspellen, niet over begrijpen
Het ligt voor de hand hieruit af te leiden dat alles toeval is, maar dat berust op een misverstand. Een chaotisch systeem wordt volledig bepaald door zijn eigen wetmatigheden; het is alleen op lange termijn niet voorspelbaar. Determinisme en onvoorspelbaarheid sluiten elkaar hier dus niet uit. Dat onderscheid is ook voor de GGZ van belang.
Voor de praktijk vraagt het vlindereffect om een tweeledige houding. Aan de ene kant bescheidenheid: wie denkt het beloop van een mens ver vooruit te kunnen uittekenen, doet geen recht aan de aard van het systeem waarmee hij werkt. Aan de andere kant hoop: als kleine verschillen zich kunnen vergroten, kan ook een kleine, goed getimede interventie soms een onverwacht grote uitwerking hebben. Ook hier gaat het om een analogie en niet om een bewijs, maar wel om een analogie die ons verhelderend lijkt.