Complexiteitswetenschap voor de Nederlandse GGZ

Onze filosofie

Het gaat ons minder om óf het anders moet,
dan om hoe.

Dat het categorale model van de DSM niet alles vangt wat zich in de spreekkamer aandient, wordt in het Nederlandse veld naar onze indruk breed onderkend: door collega's op de werkvloer, op congressen en in opleidingen. Nieuw is dat inzicht inmiddels niet meer.

De vraag die daarna opkomt, lijkt ons belangrijker: hoe kunnen we het anders doen? Met welke begrippen, methoden en werkwijzen komen we verder dan de vaststelling dat het bestaande model tekortschiet? Op die vraag zoeken we liever concrete handvatten dan mooie woorden.

Naar ons idee biedt de complexiteitswetenschap, met haar inmiddels rijke onderzoekstraditie, daarvoor concrete aanknopingspunten. Daarnaast vinden we het belangrijk dat die kennis vrij toegankelijk is, ook voor wie geen specifieke opleiding heeft gevolgd, en met niet meer vakjargon dan nodig. We denken dat veel ervan goed uit te leggen is, en dat proberen we op dit platform ook te doen.

Wat dit zou kunnen betekenen voor de Nederlandse GGZ.

De ideeën op dit platform komen uit een internationaal en grotendeels formeel onderzoeksveld. We vragen ons al langer af wat ze concreet zouden kunnen betekenen voor de Nederlandse GGZ: in de spreekkamer, op de werkvloer en in het bestuur. Hieronder volgen enkele eerste verkenningen.

i. In de diagnostiek

Patronen lezen, niet alleen scores.

Wanneer we herhaald in de tijd meten, kortdurend en met enkele variabelen, gedurende een aantal weken, laten de gegevens soms meer zien dan een gemiddelde. Variabiliteit, autocorrelatie en de samenhang tussen variabelen kunnen naar ons idee iets zeggen over hoe iemand op dit moment functioneert.

Het werk van Wichers, Bringmann en collega's in Groningen, en van Borsboom, Fried en anderen in het Amsterdamse netwerkonderzoek, brengt deze manier van diagnostisch kijken ook binnen bereik van de Nederlandse praktijk. De toepassing lijkt voorlopig nog vooral in de academische wereld plaats te vinden, en daar ligt naar ons idee een kans.

Lees over idiografisch werken →

ii. In de behandeling

Faseovergangen in de therapie: patronen die kwalitatief omslaan.

Een deel van de patiënten verbetert niet geleidelijk, maar met sprongen; in de literatuur heet dat sudden gains. Bij anderen lijken aan een terugval subtiele signalen vooraf te gaan: de variantie neemt toe, het herstel na een tegenslag duurt langer, het systeem lijkt te aarzelen. Zulke signalen kunnen erop wijzen dat een patroon op het punt staat om te kantelen, een faseovergang in de tijdreeks van een behandeling.

Dat therapieprocessen zich vaak op deze manier gedragen, niet-lineair en met discontinue overgangen, is inmiddels redelijk goed onderbouwd. Het werk van Günter Schiepek en collega's, voortbouwend op zijn samenwerking met Hermann Haken, beschrijft psychotherapie als een chaotisch, zelforganiserend proces en biedt instrumenten om zulke overgangen van dag tot dag zichtbaar te maken. De therapeutische relatie laat zich in dit licht voorzichtig begrijpen als koppeling: een verbinding waarin onder gunstige voorwaarden een gemeenschappelijk ritme kan ontstaan.

Lees over faseovergangen →

iii. In het besturen van de GGZ

De zorg zelf als complex systeem.

Ook een team, een instelling of een hele sector is een complex, dynamisch systeem. We vermoeden dat veel hardnekkige problemen in de Nederlandse GGZ, zoals wachttijden, uitstroom van personeel, protocollendruk en schotten tussen sectoren, zich niet zonder meer met interventies van bovenaf laten oplossen.

Een complexiteitsblik op de inrichting van zorg, met aandacht voor lokale interacties, voor de koppeling tussen teams en voor de kantelpunten waarop systemen zich opnieuw kunnen organiseren, kan naar onze hoop iets toevoegen aan het huidige bestuurlijke denken.

Lees over zelforganisatie →

Geen van deze drie ingangen is al uitgewerkt. We hopen dat dit platform een plek wordt waar we ze samen en zorgvuldig verder kunnen verkennen.

Onze missie.

Wat we willen doen, en waarom we denken dat dit een goed moment is.

Missie

We willen de complexiteitswetenschap zo toegankelijk mogelijk maken voor iedereen die in en rond de GGZ werkt of leeft: behandelaren, onderzoekers, ervaringsdeskundigen en cliënten.

We willen geen platform voor één bepaalde methode zijn, maar hopen bij te dragen aan een gedeelde taal die het denken in dit veld kan verrijken.

We willen de inzichten uit een rijk, internationaal vakgebied dichter bij de werkvloer en de spreekkamer brengen, op een manier waarvoor geen wiskundeopleiding nodig is.

Visie

We vermoeden dat de GGZ in een fase is gekomen waarin het denken dat haar veel heeft gebracht, niet meer toereikend lijkt voor alles wat zich aandient. We willen daarbij niets afbreken, wel iets toevoegen: aandacht voor timing, voor patronen, voor context, en voor handvatten die nu nog vaak onder water blijven.

Onze hoop is een geleidelijke beweging van techniek-based naar proces-based werken, als aanvulling op wat er is en niet als breuk daarmee.

Wie in complexe systemen werkt, ontkomt naar ons idee niet aan trial & error, creativiteit en responsiviteit. We willen verkennen hoe die op een wetenschappelijk verantwoorde manier vorm kunnen krijgen.

Zelforganisatie · in beeld

Vijf metronomen op één plank,
en geen dirigent.

Wie ze op willekeurige momenten laat beginnen, hoort ze na ongeveer een minuut gelijk tikken. Dat komt doordat de plank waarop ze staan heel licht meebeweegt.

Dit verschijnsel sluit aan bij de synergetica van Hermann Haken, die Günter Schiepek verder heeft uitgewerkt voor de psychotherapie: in complexe systemen kan onder bepaalde voorwaarden orde ontstaan zonder dat iemand die regisseert. Daarbij spelen lokale interacties een rol, een passende mate van koppeling en soms een gemeenschappelijk ritme.

Christiaan Huygens beschreef iets vergelijkbaars al in 1665, toen hij vanuit zijn ziekbed twee slingerklokken aan een gemeenschappelijke balk observeerde. Hij noemde het "sympathy of clocks". Inmiddels weten we dat een verwant principe ook bij neuronen, zwermen en groepen mensen een rol lijkt te spelen, en er wordt voorzichtig betoogd dat dat mogelijk ook voor processen in psychotherapie geldt.

Lees over zelforganisatie

Harvard Natural Sciences Lecture Demonstrations: synchronisatie van metronomen.

Van meten naar betekenis: het patroon dat omslaat.

Günter Schiepek stelde ons een vraag die voor dit platform centraal staat: waar raakt de complexiteitswetenschap de psychotherapie zelf? Een deel van het antwoord ligt naar ons idee in wat er gebeurt kort voordat iemand verandert.

Een geïdealiseerde tijdreeks van één variabele in een behandeling. Vóór de omslag worden de uitslagen groter en verloopt het herstel na een dip trager. In de literatuur heten dit vroege waarschuwingssignalen; ze kunnen een faseovergang aankondigen, al gaat dat niet in elk geval op.

Een therapieproces verloopt zelden als een rechte lijn. Het onderzoek van Schiepek en collega's, voortbouwend op de synergetica van Hermann Haken, beschrijft psychotherapie als een chaotisch, zelforganiserend systeem, met stabiele perioden, kritische instabiliteiten en momenten waarop het geheel vrij plotseling in een nieuwe toestand kantelt. Juist die momenten, pattern transitions of overgangen waarin een tijdreeks kwalitatief van karakter verandert, zou een behandelaar graag op tijd zien aankomen.

Voor ons is van belang dat het niet bij theorie blijft. Er bestaan gevalideerde methoden om zulke overgangen in patiëntgegevens op te sporen, en er is onderzoek dat erop wijst dat het dagelijks terugkoppelen van deze procesinformatie de behandeling ten goede kan komen: het kan de motivatie versterken, de therapeutische relatie verdiepen en behandelaar en patiënt een gedeelde "rode draad" geven. De therapeutische relatie laat zich hierin opvatten als koppeling, de plek waar onder gunstige voorwaarden een gemeenschappelijk ritme kan ontstaan.

$Een romanesco-bloemkool met spiraalvormige fractale patronen$

Patronen · op elke schaal

Een romanesco.

Wie goed kijkt, ziet dat elke uitstulping een verkleinde versie van het geheel is, met daarin opnieuw een kleinere versie. Zo'n patroon, dat zich op verschillende schalen op vergelijkbare wijze herhaalt, heet in de wiskunde een fractaal.

Het zou kunnen dat sommige patronen in de spreekkamer op een vergelijkbare manier zijn opgebouwd. Het verloop van een moeilijk uur en dat van een moeilijke week vertonen soms verwante vormen. Het is een vruchtbaar idee, al gaat het zeker niet in elke situatie op.

Foto · Jean-François Frenel, Pexels

Complexiteit,
helder uitgelegd.

Het gaat ons minder om óf het anders moet,
dan om hoe.