Sympathy of clocks
De therapeutische relatie als gekoppeld systeem, bekeken aan de hand van een waarneming uit 1665.
Vanuit een ziekbed in zijn huis in Den Haag schreef Christiaan Huygens in februari 1665 een brief aan zijn vader. Hij had iets opgemerkt dat hem bezighield.
Aan een gemeenschappelijke balk had hij twee slingerklokken opgehangen, beide van zijn eigen ontwerp. Na enkele uren bewogen de slingers in precies tegengesteld ritme. Bracht hij ze opzettelijk uit de pas, dan keerden ze binnen een half uur vanzelf terug naar dezelfde tegenfase. Hij sprak van een sympathy of clocks: een sympathie die niet uit goede bedoelingen voortkwam, maar uit de balk die beide klokken met elkaar verbond.
Pas drie eeuwen later, met de opkomst van de synergetica van Hermann Haken, werd dit verschijnsel systematisch onderzocht. Wanneer twee oscillerende systemen zwak met elkaar gekoppeld zijn, kunnen ze onder bepaalde voorwaarden vanzelf een gemeenschappelijk ritme aannemen. Daar is geen bedoeling of instructie voor nodig; een verbindende balk is voldoende.
Een tweede slinger naast de eerste
Voor wie in de spreekkamer werkt, is dit een waarneming die de moeite van het overdenken waard is. Vanuit dit perspectief is de therapeutische relatie niet alleen een kwestie van techniek of methode, maar ook van koppeling. Twee dynamische systemen, een patiënt en een behandelaar, komen bij elkaar en kunnen onder gunstige voorwaarden deel gaan uitmaken van elkaars ritme. Een ademhaling die tijdens een sessie trager wordt, schouders die langzaam zakken, een gedachte die milder wordt, niet doordat ze is geherstructureerd, maar doordat ze in een andere context tot rust komt.
Schiepek werkt dit verschijnsel verder uit met het begrip order parameter. Een therapeutisch proces is volgens hem zelf een dynamisch systeem, met eigen patronen, aarzelingen en kantelpunten. Wat de behandelaar inbrengt, is in zekere zin een tweede slinger naast de eerste. Wat zich daarna ontwikkelt, hangt af van de balk: van de kwaliteit van de verbinding en van de aandacht en aanwezigheid die ze kan dragen.
"Het ritme tussen mensen ontstaat zelden door wilskracht. Het ontstaat door wat hen verbindt." (vrij naar Strogatz)
Een balk wordt gebouwd
Dit beeld is geen pleidooi voor passiviteit. Een goede balk ontstaat niet toevallig, maar wordt gebouwd en onderhouden, met tijd, regelmaat, oprechte belangstelling, gepaste terughoudendheid en blijvende inzet. Wel herinnert het beeld eraan dat wat werkzaam is in psychotherapie niet alleen voortkomt uit wat er in de afzonderlijke slingers gebeurt, maar ook uit wat er tussen hen kan ontstaan.
Een naschrift uit het laboratorium
Aan de waarneming van Huygens zit overigens een nuance die minder vaak wordt verteld. Wanneer de twee klokken te ver uit elkaar hingen, of de balk te zwaar was, verdween de synchronisatie. De koppeling vroeg om een passende afstand: niet zo dichtbij dat de slingers elkaar zouden hinderen, en niet zo ver weg dat er geen sympathie meer mogelijk was.
Ook dat detail laat zich, met enige terughoudendheid, naar de spreekkamer vertalen. Te weinig afstand kan benauwen, te veel afstand kan isoleren. Daartussen ligt het bereik waarin een verbinding zich kan ontwikkelen. Waar dat bereik in een concreet gesprek precies ligt, is naar ons idee eerder een kwestie van aanvoelen dan van regels.